Wyrok króla Stefana Batorego w sporze Lwowa ze starostą Herburtem o podatki

STEFAN Z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podlaski, inflancki etc., a także książę Siedmiogrodu. Oznajmiamy niniejszym pismem naszym wszystkim, których to dotyczy, oraz każdemu z osobna, kto posiądzie o nim wiedzę: Że pozwany został przed nas i sąd nasz na niniejszym zgromadzeniu pismami [naszymi] urodzony Mikołaj Herburt z Fulsztyna, starosta nasz lwowski, wraz z instygatorem urzędu, ze względu na interes i z ramienia tegoż urzędu, na wniosek sławetnych prokonsula [burmistrza], konsulów [rajców] i całego pospólstwa miasta naszego Lwowa, celem prowadzenia i kontynuowania ich odwołań od dekretów tegoż starosty, wydanych przeciwko nim niezgodnie z prawem i przez nich wniesionych, a to w sprawach i skargach wytoczonych i prowadzonych przez instygatora swego urzędu z doniesienia urodzonego Prokopa Ratki, poborcy uchwalonych podówczas podatków publicznych. Po pierwsze z powodu niezapłacenia, jak twierdzono, podatków [...], gdyż tenże poborca żądał nie po prostu podwójnego [poboru], to jest ośmiuset florenów, jak dawniejszym zwyczajem dawali, lecz jakby poczwórnego, mianowicie tysiąca sześciuset florenów. Po drugie zaś z powodu niezapłacenia, jak twierdzono, pewnych podatków osobno od łanów, pól, krawędzi [gruntów] przed murami, należących do mieszczan wokół miasta Lwowa, oraz ich przedmieść i folwarków, to jest Kleparowa, Kulparkowa, Hołoska Wielkiego i Małego, Zamarstynowa, Biłohorszcza i Brzuchowic, a także od zagrodników, młynów, karczm etc., a w szczególności także od warsztatów rzemieślników, o których w uniwersałach nie ma żadnej wyraźnej wzmianki, i od innych tego rodzaju [przedmiotów opodatkowania], szerzej wymienionych w procesie sprawy, a także z powodu kar urojonych, jakoby należnych, podówczas przedłożonych i wniesionych do wyższego sądu naszego. W których to sprawach on [starosta], nie zważywszy na słuszne i prawne wywody tychże mieszczan naszych, wydał przeciwko nim wyroki. Od których gdy oni apelowali, mimo to apelacji im nie przyjął; którym to uciążeniem i dochodzeniem odwołania zmuszeni zostali wystąpić przeciwko niemu, jak o tym wszystkim szerzej mówi cały proces tej sprawy; z mocy zaś tejże apelacji i swej prośby postawili go wraz z jego instygatorem jako gwałciciela sprawiedliwości, aby zobaczyli i usłyszeli, jak tego rodzaju jego wyroki, jako sprzeczne z prawem powszechnym i uniwersałami, wraz z całym późniejszym procesem zostają w całości cofnięte, skasowane i unicestwione, a to, co sprawiedliwe, zostaje postanowione, jak to w ich apelacji w samych naszych pozwach obszerniej zostało opisane. Przeto w terminie wyznaczonym z pozwów przed nami i sądem naszym na niniejszym zgromadzeniu walnym Korony przypadającym i dotąd kontynuowanym, gdy strony same stawiły się przed nami osobiście oraz przez swych pełnomocników, popierając apelację i przedstawiając swe racje za i przeciw, my, zajęci tymczasem ważniejszymi sprawami Rzeczypospolitej, powierzyliśmy to zadanie wielmożnemu Jakubowi Rokossowskiemu, kasztelanowi śremskiemu, podskarbiemu królestwa naszego, aby on, wezwawszy obie strony, mianowicie tak starostę i poborcę, jak i posłów miasta naszego Lwowa, przybrawszy także niektórych z grona posłów ziemskich do tego wyznaczonych, pilnie zbadali te sprawy i różnice zdań, jakie zaszły między poborcą a rzeczonymi mieszczanami naszymi: czy do takiego podatku, jaki poborca lub starosta zamierza od nich ściągać i egzekwować [...] uniwersałów, zostali słusznie oszacowani, czy też nie? – wysłuchawszy racji obu stron, dokładnie i pilnie to rozważyli i ocenili. Tenże zaś wspomniany wielmożny podskarbi nasz, wraz z posłami koronnymi do tego wyznaczonymi, zbadawszy spór stron i poznawszy pewność rzeczy, a także rozważywszy racje, jakich każda ze stron używała na swą obronę, najpierw wobec posłów koronnych zgromadzonych na niniejszym sejmie, a następnie przed nami stan i przebieg całej sprawy tak zrelacjonował: że starosta i poborca podatku takiego niesłusznie od miasta żądają, nie zaś z mocy uniwersałów dowodzili, że od nich go dochodzą. Mieszczanie zaś nasi nie bezpodstawnie sprzeciwili się oskarżeniu tegoż poborcy i instygatora, opierając się na uniwersałach konstytucji publicznych (które poborca na swoją korzyść interpretował), wyraźnie stanowiących, że tylko jeden podatek, wyłącznie podwójny, a nie dwa podwójne należy ściągać od miast i miasteczek naszych oraz naszych poddanych podług dawnych zwyczajów, z mocy których to pism wszyscy inni poborcy zachowywali [to] przy wybieraniu podatków i dotychczas zachowują, tak że nie dwa podwójne ani podwójnego w dwójnasób, lecz tylko jeden podwójny, to jest dwa pojedyncze ściągają i egzekwują. Ponadto co się tyczy żądania podatku od pól łanowych i ich skrajów oraz nadań wyżej i w toku sprawy wymienionych, tenże podskarbi nasz doniósł nam, iż dowiedział się, tak ze świadectwa wielmożnego Hieronima Bużeńskiego, kasztelana sieradzkiego, niegdyś podskarbiego królestwa naszego, jak i z deklaracji naszej w Krakowie uczynionej z relacji urodzonego Jacka Młodziejowskiego, pisarza podskarbiego naszego, wreszcie z samych wcześniejszych kwitów podatkowych i innych oczywistych dowodów: że sami mieszczanie nasi tylko wspomniany podatek, który pojedynczy wynosi czterysta, a podwójny osiemset florenów, płacą zarówno z samego miasta Lwowa, jak i z pól łanowych, skrajów, przedmieść i wszystkich mieszkańców w nich osiadłych. Którego to podatku ponieważ nie mogą zebrać z samych posiadłości miejskich i wyżej wymienionych, przeto z własnego majątku zwykli go uzupełniać. Co się zaś tyczy podatku od [...] warsztatów rzemieślników i rękodzielników, donieśli, że ustalono, iż nie są oni wymienieni w uniwersałach. My przeto, wraz ze stanami i doradcami naszymi na obecnym sejmie zgromadzonymi, zważywszy i pilnie rozważywszy słuszne i prawne dowody oraz wywody mieszczan naszych, uznaliśmy za właściwe oświadczyć i postanowić, jak i niniejszym oświadczamy i postanawiamy, że mieszczanie nasi odtąd i na przyszłość, gdy podatki publiczne zostaną uchwalone, zobowiązani są do płacenia nie dwóch podwójnych, lecz tylko jednego podwójnego, to jest dwóch pojedynczych, z których każdy wynosi czterysta florenów. Również z tytułu osobnego podatku od ról łanowych i innych wyżej wymienionych posiadłości położonych wokół miasta Lwowa nie mają być oni przez obecnych i na dany czas urzędujących poborców i starostów naszych oraz ich urzędy nękani i niepokojeni, owszem, od płacenia takiego osobnego podatku wolnymi i zwolnionymi być winni. Podobnie też od dymów rzemieślników i rękodzielników, o których w uniwersałach nie ma żadnej wzmianki, nic z tytułu podatku nie może być od nich żądane. I tak wszystkie nałożone pismami kary, wadia i kroki sądowe na jakimkolwiek szczeblu, z tego tytułu przed urzędem grodzkim lwowskim czy to wszczęte, czy przeprowadzone, znosimy, kasujemy i odwołujemy. I rzeczonych mieszczan naszych od wszelkich obecnych i przyszłych podobnych roszczeń poborców, starostów i instygatorów naszych wolnymi i uwolnionymi ogłaszamy za pośrednictwem niniejszego dekretu naszego. Na czego wiarę i jawniejsze świadectwo niniejsze [pismo] pieczęcią naszą umocnić rozkazaliśmy i podpisaliśmy własną ręką. Działo się i dano w Warszawie na sejmie walnym Korony, w czwartek w wigilię Obrzezania Pańskiego, roku Pańskiego 1579, a panowania naszego roku czwartego. Stefan, król [Nota z prawej strony pliki:] Maciej B[...] [Glosy na lewym marginesie:] Pojedyncza i podwójna wysokość [...] Z miasta i z pól płaci się łącznie [...] Od rzemieślników [...]

STEPHANVS Dei gratia Rex Poloniæ, Magnus Dux Lithuaniæ, Russiæ, Prussiæ, Masoviæ, Samogitiæ, Kijoviæ, Volhiniæ, Podlachiæ, Livoniæq[ue] &c. nec non Princeps Transsilvaniæ. Significamus hisce literis nostris quorum interest, universis & singulis earu[m] notitiam habituris. Vocatum esse ad nos et iudicium nostrum huius conventionis nostræ literis, Generosum Nicolaum Herborth a Fulsztyn, Capitaneum nostru[m] Leopolien[sem] una cum Instigatore Officii, pro interesse et ex parte officii ipsius ad instantiam Famatoru[m] Proconsulis, Consulum, totiusq[ue] Communitatis Civitatis nr̃æ [nostrae] Leopoli[ensis], ad prosequendas et continuan[das] motiones suas a decretis ipsius Capitanei minus juridic[e] contra ipsos latis, p[er] eosdem interpositis, idq[ue] in causis & actionibus ad delationem Gnõsi [Generosi] Procopij Ratko, co[ntra] tributioru[m] publicarum pro tunc laudataru[m] Exactoris per instigatorem officii sui institutis & proseq[ue]ntis. Prima quidem occasione non solutionis vt prætenditur, contributionu[m] [...] solii quia rhas idem exactor no[n] simpliciter duplam hoc est, octingentos florenos vt more antiquo dabant, sed quadruplum quanda[m] puta mille sexcentos florenos repetit. Altera autem occasione non solutionis vt p[ræ]tenditur, contributionu[m] quarunda[m] scorsiu[m] de laneis agris extremitatibus a fronte muros, ciuium circa Ciuitatem Leopolien[sem] consisten[tium] eorundemq[ue] suburbijs & prædijs vc̃zt [videlicet] Kleparow, Kolparkow, Holowsko maiore & minore, Zamerstynow, Bilohoszcz et Brzuchowicza atq[ue] hortulanis, molendinis, tabernis &c. specialiter etiam ab artificu[m] locis, quoru[m] in l[ist]is vniuersalib[us] expressa nulla mentio habetur, & id genus ab alijs in processu causæ latius specificatis, tum pro panis pten[s]is exinde quasi incubi debitis ad superius tribunall nrm̃ [nostrum] t[unc] iect[is] et interpositas. In quibus quid[em] causis ipse nõ attent[a] ipso[rum] Ciuium nr̃oru[m] iusta et legitima deduc[ti]o[n]ib[us], con[tr]a eor[un]d[em] decreta tulit. A quibus cu[m] ipsi puocasse[n]t [provocassent], nihilominus tñ [tamen] ip[s]is puocatio[n]em non admisit, de quo grauamine et p[er]æquutio[n]e motionis ip̃i [ipsi] sunt con[tra] illu[m] solicitari p[ro]stituti prout de p[re]missis totus eius cau[s]æ p[ro]ceſsus latius in se obloquitur, vigore cuius quid[em] puocationis & petitionis suæ ipsum vna cu[m] instigatore suo tanq[uam] iusticiæ l[e]sore [laesore] cau[s]æ adstaueru[n]t ad viden[dum] et audien[dum] huiusmodi ipsius sentetias [sententias] tanq[uam] contrarias iuri cõmuni & l[ist]is vniuersalib[us], cu[m] toto subsequẽti p[ro]ceſsu in toto retractari, caſſari & annihilari, idq[ue] quod iu[s] est statui in puo[cati]o[n]e eoru[m] in ip̃is citationib[us] n[ost]ris fusi[us] habetur descripta. In termino itaq[ue] ex citationibus constituto cora[m] nobis & iudicio nr̃o [nostro] in Cõuentione pñti [praesenti] gñali [generali] Regni p[ro]uenien[te], hucusq[ue] cõtinuato partibus ipsis cora[m] nobis per se, et per Plenipotentes suos cõparentibus appellõneq[ue] [appellationeque] p[ro]sequen[tibus], atq[ue] rõnes [rationes] suas pro & con deducentib[us]. Nos grauioribus interim Reipub[licae] negocijs impediti, Ma[gni]f[i]co Iacobo Rokossowski Castellan[o] Sremen[si] Regni nr̃i [nostri] Thesaurario ad id negocij cõmisimus, vt ipse partibus vtrisq[ue], tam vc̃zt [videlicet] Capitaneo & exactore quam Nuncijs Ciuitatis nr̃æ [nostrae] Leopolien[sis] accersitis adhibitis etiam nonnullis ex ordine Nuncior[um] terrestrium ad id deputatis de ijs rebus et differentijs quæ inter Exactorem & Ciues nr̃os p[re]fatos interceſseru[n]t, diligenter perquirerent: An num ad talem contributionẽ quidem ab eis exactor seu Capitaneus plene[m]ve has vniuersalium repetere et exigere intendit, meruitve sint aſseſſi nec ne? rationibus vtrivsq[ue] partis exauditis, exacte & diligenter perpenderent et considerarent. Qui quidem supradictus Mag[ni]f[i]cus Thesaurarius noster, vnã cum Nuncijs Regni ad id delegatis, examinatã partium controuersia & certitudine rei cognita, rationibusq[ue], quibus vtraq[ue] ad defensionem suam vtebatur, expensis, primum coram Nuncijs Regni tu[m] in præsenti Conventione congregatis, deinde coram nobis statum & seriem totius negocij ita retulit: quod Capitaneus et exactor contributionem eiusmodi iniper[peram] a ciuitate petiant [petant], non aut[em] literar[um] vniuersalium vigore ab ipsis se repetere allegarent. Ciues vero nostri non temere sese deltioni [delationi] ipsius exactoris & instigatoris institisse, ponerent quippe eundem literis Vniuersalibus Constitutionum publicaru[m] (quas exactor pro se interpretabatur) freti, quæ per expres[sum] disponunt vnam tantum contributionem, solis duplam, non autem duas duplas esse a Ciuitatibus & Oppidis nr̃is [nostris] et subditorum nostrorum iuxta antiquas consuetudines reue[re]nd[am] vigore quarum liraru[m] [literarum] ipse cæteri omnes exactores in exigendis contributionibus co[n]seruauerunt et hactenus conseruant, ita vt non duas duplas, neq[ue] duplam in duplo sed vnam tantum duplam, puta duas simplas emoveant & exigant. Porro quod attinet repetitõm [repetitionem] ab agris laneis eorumq[ue] extremitatibus et locationibus, sup[er]ius & in causaru[m] processu recentitis Contributionem idem Thesaurarius noster retulit nobis, se comperijsse, tam ex Mag[ni]f[i]ci Hieronymi Buzenski Castellani Syradien[sis], quondam Thesaurarij Regni nr̃i [nostri] testimonio, quam ex declaratione nostra Cracoviæ, ex relatione Gnõsi [Generosi] Hiacynthi Młodzietowski Thesaurarij nr̃i [nostri] Notarij facta, ex ipsis deniq[ue] anterioribus contributionum quætatronibus [quætationibus / quietationibus] cæterisq[ue] manifestis probationibus. Quod ipsi Ciues nosteriu[m] [nostri] tantum contributionem memoratæ quæ simpla quadringentis, dupla octingentis flore[nis] constat, tam ex ipsa Ciuitate Leopolien[si] quam etiam ex agris laneis extremitatibus suburbijs omnibusq[ue] in eisdem residentibus contribuant. Quam cura ex solis ciuitatis terisq[ue] supranominatis possessionibus colligere nequiant, ideo eandem ex privatis suis facultatibus adimplere consueuerunt. Quod vero attinet teorituum [territorium] a locijs artificum & mechaniceo[rum] [mechanicorum] contributionem retulerunt, compertum esse eos in l[ist]is Vniuersalibus non esse specificatos. Nos itaq[ue] cum ordinibus & Consiliarijs nr̃is [nostris] in Comitijs præsentibus congregatis attent[is] diligenterq[ue] perpensis iustis legitimisq[ue] Ciuium nr̃or[um] probationibus et deductionibus, declarand[um] et decernend[um] duximus, prout præsentibus declaramus & decernimus, Ciues nr̃os non ad duas duplas soluendas sed ad vnam tantum duplam hoc est duas simplas quarum singulis flo[renos] quadringentos efficiunt a modo & deinceps cum Contributiones publicæ laudatæ fuerint, esse adstrictos. Tum etiam ratione separatæ contributionis ab agris laneis cæterisq[ue] locationibus supranominatis circum circa Ciuitatem Leopolien[sem] consistentibus, eos non esse a præsenti et pro tempore exiſten[tibus] exactoribus & Capitaneis nostris, eorumq[ue] officijs impetendos et molestandos, imo a soluenda eiusmodi separata contributione immunes liberosq[ue] esse debere. Similiter quoq[ue] a focis artificum & mechanicorum quoru[m] in l[ist]is vniuersalibus nulla fit mentio, nihil ratione contributionis ab eis repeti posse. Atq[ue] ita oĩa [omnia] facta per literas pœnas, vadia, progreſsusq[ue] iudiciarios in quocunq[ue] gradu constitutos, eo nomine corã [coram] officio Castren[si] Leopolien[si] vel intentatos vel perductos abrogamus, caſsamus et retractamus. Ciuesq[ue] nr̃os [nostros] p[ræ]fatos, ab omni præsentis ac posteri futuri simili exactor[um], Capitaneorum et instigatoru[m] nr̃or[um] [nostrorum] impetitione liberos et absolutos pronunciamus decreto nr̃o [nostro] præsente median[te]. In cuius rei fidem & euidentius testimoniu[m] præsentes sigillo nr̃o [nostro] cõmuniri [communiri] iussimus, manuq[ue] ppria [propria] subscripsimus. Actum & Datum Varsoviæ in Comitijs Regni generalibus, feria quinta in Vigilia Circumcisionis Domini, Anno Dñi [Domini] M° D° LXX° IX°, Regni vero nostri anno QVARTO. Stephanus Rex [Nota z prawej strony pliki:] Matthias B[...] [Glosy na lewym marginesie:] Simplex et duplex quantitas [...] A civitate et ab agris simul solvit [...] Ab Artificibus [...]