List J. W. Szpiłowskiego do Jana Jabłonowskiego o sytuacji w Warszawie i zagrożeniu szwedzkim

[S. 2] Jaśnie Wielmożny Mości Dobrodzieju! Żaden interes, który w tym wieku panuje, lecz samo pragnienie łaski Waszej Mości, mojego miłościwego Pana, skłania mnie do kontynuowania tych listów, które posłałem przez Jego Mość Pana Sobieszczańskiego. U nas tutaj najsmutniejszy obraz spraw. Nowe okoliczności dają powód do nowych obaw. Wojsko jest skonfederowane, hetmani złożyli przysięgę, stąd pożar tamtejszego kraju jest bliski. Tutejszych mieszkańców niezmiernie przeraża to, żeby ich Stenbock w perzynę nie obrócił, a biedni, zapracowani, spokojni Mazurowie [S. 3] nie wpadli pod wściekłość lwa i zemstę. Prawda jest taka, że gdy usłyszała o tej przysiędze, zmieszała się ta bestia niemało i gryzie się w ogon, nie wiedząc, co z tym począć. I zrazu wołali Szwedzi: „Biją Polacy albo nas, albo Sasów!”, a teraz uciekli z tym głosem. W szlachcie zaś uciążliwe i dojmujące uciski wzbudzają gniew, a ci, którzy straciwszy niemal wszystko, gdy niczego się nie spodziewają, niczego się nie lękają. Woleliby się połączyć. Wojsko postanowiło pójść ku [S. 4] czemuś bardziej zdecydowanemu. Na to szlachta, która nie lęka się śmierci, byle ktoś ją poprowadził, od dawna spoglądała; tak bardzo bowiem mierzi ich obojętność, a w niej zguba ojczyzny. Przybył żalom i niezadowoleniom powód i stąd, że Jego Mość Pan Generał Wielkopolski zmarł 30 stycznia 1703 roku; godzien był w większym blasku umierać tak wielki senator. Z poczty toruńskiej nadeszła wiadomość, że Jego Mości Panu Szczuce dano podskarbstwo koronne, godząc na prezesa, a Koniecpolskiemu województwo podolskie, [S. 5] generalstwo wielkopolskie, pisarstwo zaś litewskie [oddał] Jego Mość Król Jegomość. Dziś do miasta weszło na garnizon kilkuset Szwedów na koszt Rzeczypospolitej i przy dźwiękach muzyki wojennej. Miasto wyłożyło na miesięczne tymczasowe utrzymanie 700 bitych talarów. Nie wiadomo, jak Polska ma się ostać pod takim szarpaniem. Nie brak tu takich, którzy dawniej głośno krzyczeli, a teraz nie są przeciwni traktatowi. Lecz cóż by to było? Traktatem zgotujesz narodowi sromotną hańbę i ruinę złupionego kraju. Dodałoby to odwagi wszystkim cudzoziemcom do najścia i złupienia nas, biednych Polaków. Wypisałem, Dobrodzieju, [...] i poza moją sferę, po czym będę Jego Mości Mojego Pana i Dobrodzieja [na marginesie lewym pionowo:] Jego Mość Pan Wojewoda Malborski był u [...] szwedzkiego służyć, a jakie mieli podejrzenia ludzi infuły chełmińskiej [...] całym i uprzejmym sługą J. W. Szpiłowski W Warszawie, dnia 8 lutego 1703

[S. 2] Jasnie Wielmozny M[o]s[ci] Dobrodzieiu Nie zaden Interess, ktory tego Wieku Regnum obtinet, ale prouocat mię sama Ambitia łaski W[aszej] M[ości] m[oiego] m[iłościwego] Pana do kontynuacyi tych liny, ktore posłałem przez J[ego] M[oś]ć Pana Sobieszczańskiego. Tu u nas facies tristissima Rerum. Nowe Coniunctury nowey Apprehensiey materią. Woysko skonfederowane, Hetmani Sacramentum professi, Ztąd kraiu tamecznego in propinquo Incendium; Tuteyszych Obywatelow extréme terrent, azeby ich tam Szteinbok u Wezną obracaiąc. A tu biedni negotiosi spokoyni Mazurowie [S. 3] zurowie niepadpadli sub Furorem Leonis et Venditam. Prawda, ze iak usłyszał o tey Przysiędze, zmieszała się ta bestya niepomału Caudamque remordet, niewiedząc co z tym czynić. Y dowprzod wołali Szwedzi: biie albo nas, albo Sasow Polacy, uciekli z tym głosem. W Szlachcie zas w przykrzone y do serca doymuiące oppresse mouent bilem, y ktorzy sobie prawie potraciwszy, dum nihil sperant, nihil metuunt. Wola zeszliby się. Woysko resoluowało ad [S. 4] aliquid determinatiwszego. Na ktore Nobilitas non incapax mortis, byle kto przywiodł, dawno się zapatrowała; takze im uprzykrzysta Indifferentia, a w niey zguba Oyczyzny. Accessit zalom y niekontentiom y z tad materia, ze J[ego] M[oś]ć Pan Generał Wielkopolski fatus erat a[nn]o [1703?] 30 Jan[uarii]: Dignus maiori in luce mori tak wielki Senator. Z poczty Toruńskiey przyszło, ze J[ego] M[ości] Panu Szczuce dano Podskarbstwo Koronne, godząc za Prezesa, a Koni[e]cpolskiemu W[oiewo]dztwo Podolskie, [S. 5] Generalstwo Wielkopolskie: Pisarce zas Litewska I[ego] M[oś]ci K[rolowi] J[e]m[oś]ci. Dziś do miasta weszło na præsidium kilkuset Szwedow expensis aquilæ y z muzyką wojenney głosem. Miasto postąpiło na miesiąc interim sustentamentu 700 bitych Talarow. Niewiedzieć, iak tey Polski stać pod takiem szarpaniem. Od Traktatu sa tu non alieni, ktorzy fortes clamabant. Ale coby to było. Traktatem za kościstą Ignominiam genti ruinę Kraiu funduy złupionego. Acueret to Animum wszystkiem cudzizncem do wtargnienia y złupienia Nas biednych Polakow. Uypasł Dobrodzieiu Zelta et oltra sphæram meam poty będę J[ego] M[ości] M[oiego] Pana y Dobrodzieia [na marginesie lewym pionowo:] J[ego] M[ość] Pan W[oiewo]da Malbor[ski] był u na... Szwedzkiego służyć, a które mieli suspitiones ludzi infuły Chełmin[skiej] całym y uprzeymym sługą J. W. Szpiłowski W Warsz[awie] d[ie] 8 Febr[uarii] 1703