Biskup Józef Szumlański do Stanisława Jabłonowskiego w sprawie napaści na kapłana unickiego

[S. 2] Z Lwowa, dnia 25 stycznia 1701 roku. Jaśnie Oświecony mój Miłościwy Panie i jedyny Dobrodzieju! Ponieważ już Pan Bóg szczęśliwie dał kwaterę Jaśnie Miłościwemu Panu i Dobrodziejowi w Warszawie, a zeszły sejm Ichmościów Litewskich z pewnością dojdzie do szczęśliwej konkluzji, przypominam Waszmości Panu i Dobrodziejowi zjednoczone duchowieństwo mojego obrządku, aby doznawało opieki z panującej ręki Pana mego i Dobrodzieja, jako tego, w którym po Bogu żyjemy i poruszamy się. Ponawiam sprawę przykrego i strasznego przestępstwa oraz gwałtu na moim kapłanie unickim, którego dopuścił się Imć Pan Daniłowicz, starosta borecki, z dóbr matki swojej, Jejmości Dziewiętnickiej Sokołowskiej, w Małych Dieduszycach w następujący sposób: w same święta Bożego Narodzenia według rytu ruskiego [...] Imć Pan starosta borecki, mając wzgląd na rodzonych braci kapłana z Małych Dieduszyc, posłał do cerkwi swoich ludzi i kazał porwać od ołtarza kapłana przygotowującego się do odprawiania nabożeństwa. Przyprowadzonemu do dworu kapłanowi kazał wymierzyć sto kijów, po czym zawołał: „a bracia też w opa[le?], gdzie są?”, na co czeladź odpowiedziała, że zostali w cerkwi i się zamknęli. Wtedy sam starosta borecki zsiadł z konia ze swymi ludźmi, kazał wyważyć cerkiew siekierami, a oni, nieboracy, uciekłszy do ołtarza, wołali o miłosierdzie. Bez żadnego więc uszanowania, przez carskie wrota, zrzuciwszy wszystko z ołtarza Pańskiego i rozsypawszy Najświętszy Sakrament na ziemię – rzecz straszna! – zuchwała czeladź, nie zważając ani na Pana Boga, [S. 3] ani na Najświętszy Sakrament, wlokła [...], czeladź deptała nogami, wywlekli ich przez carskie wrota, katowali i porzucili jak martwego. Przestępstwa tego dokonano w obecności samego Imci starosty boreckiego. Wyrwali się tedy szlachta, dziedzice tychże Małych Dieduszyc, i jadą do Żydaczowa celem wniesienia protestacji oraz dokonania obdukcji, lecz zakazano przyjmować i protestację, i obdukcję z uwagi na wpływy, jako że Imć Pan krewny dopuścił się takich niegodziwości. Gdy więc przywieziono kapłana pod Lwów, poleciłem – po udowodnieniu protestacji przed urzędem żydaczowskim – uczynić protestację, wpisać obdukcję i o tym nieszczęsnym fakcie donieść Waszmości Panu Dobrodziejowi jako protektorowi i Dobrodziejowi unitów, z zapytaniem: co z tym dalej czynić? Jedni radzą, aby Ichmościów pozwać do Trybunału do rejestru arianizmu o takowy gwałt na kapłanie unickim i na świętej cerkwi; drudzy, aby prosić Imć Księdza Arcybiskupa Lwowskiego o rzucenie ekskomuniki na gwałtowników. Z tym wszystkim uciekam się do Pańskiej pomocy, pod opiekę rady i protekcji Dobrodzieja, a także piszę o tym do Imć Księdza Nuncjusza. Zmiłuj się, Dobrodzieju, abyśmy do cna nie zginęli! Czego duchowieństwo w dyzunii nigdy nie cierpiało, to teraz w świętej jedności cierpieć musi! Serce mi się kraje i patrząc na takie bezprawia, przedwcześnie umierać muszę. To doniósłszy, upadam do nóg mego Dobrodzieja [...]. Jaśnie Wielmożnego Miłościwego Pana i Miłościwego Dobrodzieja sługa i modlitewnik, Józef Szumlański, biskup lwowski

[S. 2] fasc: Archivi ant. 481. Z Lwowa d[nia] 25 Ian[uarii] 1701 Iasnie Oswiecony my M[iłości]wy Panie y iedyny Dobrodzieiu Poniewaz iuz Pan Bog szczęsliwie dał stancą Iasnie M[iłościwe]mu Panu y Dobrodzieiowi warszawią, y Seym zaszedszy I[ch] M[oś]ciow Litewskich pewnie do conclusiey mieć sie będzie szczęsliwey; Przy=pominam Wascim[oś]c[i] Panu y Dobrodzieiowi ziednoczone duchowienstwo ritus mei, abyzto z panuiącey Pana mego ręce y dobrodzieia, iako teo in quo post deum uiuimus et mouemur. Ponowse przykre straszny Criminał y gwałt Kapłana Vnity mego, ktory perpetrauit Jm[ść] P[an] Daniłowicz Starosta Borecki z doborow matki swoiey J[ej] M[oś]ci Dziewiętnickiej Sokołowskiej w małych Dieduszycach w ten sposob: Wsame Święta Bozego Narodzenia Ruskich Swiąt z matką naszą uwazaiąc Jmść P[an] Starosta Borecki na bracią rodzoną kapłana małych dieduszyc posłał do Cerkwi ludzi swoich, y od Ołtarza kapłana staraiącego na celebracią porwac kazał, a do dworu zaprowadzonemu kapłano=wi dac kazał sto kiiow, y zawołał potym a bracia tez w opa[le?] gdzie się odpowiedziała czeladz ze w Cerkwi zostali y zamknęli się, y sam Starosta Borecki wypadł sam z konia z ludzmi swemi, Cerkiew siekerami kazał otworzyc, oni niebogata do Ołtarza ucieckszy się do Ołtarza: miłosierdzia wołali: bez vespektu tedy car=skiemi drzwiami z Ołtarza Pańskiego wszytko zrzuciwszy vene=rabile na ziemię rozsypawszy! horendum! w swoła czeladz nic na Pana Boga [S. 3] ani na S. Sacrament niewespektuiący wlekła bis czeladź nogami deptała, drzwiami Cerskimi wywlekli zabijali y zau=martygo porzuciwszy; Criminał ten stężył in praesentia samie Jm[ść] Starosty Boreckiego; Wyrwuią się tedy szlachta diedzice tychze to małych dzieduszyc, do Zydaczowa dla protestacyey y obdukciey iadą niekazano przymować ani protestaciey ani obdukciey dla valencyey ze Jmć Pan Koligat takie nency zrobił; Przywie=ziony tedy ku Lwowu kapłan, kazałem probata protestatione coram Officium Żydaczoviense uczynic protestacyą zapisać ob=dukcją, y to nieszczęsliwe facti Wascimiemu kPanu Dobrodzieiowi iako protektorowi Panu y Dobrodziejowi vniętej doniesc: co z tym czynic daley? Jedni radzą Jch Mść do Tri=bunału ad reiesthum Arianismi o takowy gwałt kapłana Vni=ta y Cerkwi S. pozwać, drudzy aby Jmć Xiądz Arcybiskup Lwo=wski excomunikowac gwałtownikow kazał prosic, zczym wszytkim recurro do Pańskiey pomocy pod ręko Dobrodzieia rady y Pańskiey protekcyey y do Jmć Xiedza Nunciussa o tymze piszę zmituj się dobrodzieiu ne ad finem pereamus czego in disunione nigdy nie cierpiało duchowieństwo teraz in Sancta cierpieć musi! miona amnie serce kraie się y na takowe patrząc bezprawia umierać bez czasu muszę. To doniosłszy upadam do nog dobrodzieia mego kto yelby do zycia mego J[aśnie] W[ielmożnego] M[iłościwego] P[ana] y Miłosćiwego Dobrodzieia Słuzga y Bogomodlca J Szumlanski Ep[isco]p[us] Lw[ow]ski [monogram / m.p.]